Όταν τα σύκα πρέπει να λέγονται σύκα και η σκάφη, σκάφη.

Μετάβαση στα σχόλια

Το σημειωματάριο επανακάμπτει μετά από 2 περίπου «λευκούς» μήνες, (που σε ένα μεγάλο βαθμό οφείλονταν στο φόρτο συσσωρευμένων και ανελαστικών εκκρεμοτήτων), για να ασχοληθεί με ένα από τα αγαπημένα θέματα του, την Εξέλιξη.

Έναυσμα για τη σύνταξη του τρέχοντος σχολίου είναι δύο δημοσιεύσεις που αφορούν στην ανθεκτικότητα των παθογόνων μικροβίων έναντι των αντιβιοτικών, και πιο συγκεκριμένα ένα άρθρο του έγκυρου και ανοικτής προσβάσεως επιστημονικού περιοδικού PloS Biology, καθώς και μια συνέντευξη που παραχώρησε η Κα Γιαμαρέλλου, διακεκριμένη καθηγήτρια Παθολογίας, στην Καθημερινή της Κυριακής.

Στο ενδιαφέρον λοιπόν άρθρο του επιστημονικού περιοδικού (που αναδημοσιεύεται ολόκληρο στο τελευταίο τεύχος του Biology4u.gr) οι συντάκτες του, μετά την επισήμανση, ότι:

“Η αύξηση της ανθεκτικότητας των παθογόνων στα αντιβιοτικά είναι ένα από τα καλύτερα τεκμηριωμένα παραδείγματα εξέλιξης εν δράσει, και εξαιτίας του γεγονότος ότι αποτελεί ζήτημα ζωής και θανάτου, παρέχει το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της διδασκαλίας της εξελικτικής βιολογίας, ως μιας αυστηρής επιστήμης στα σχολεία στα πανεπιστήμια και τις ιατρικές σχολές”

παραθέτουν τα στοιχεία μιας έρευνάς τους, στην οποία μετρήθηκε το πόσο πολύ οι ερευνητές στις δημοσιεύσεις τους, επιδιώκουν ή αποφεύγουν να κάνουν χρήση του επιστημονικού όρου «Εξέλιξη», όταν περιγράφουν την ανθεκτικότητα των μικροβίων στα αντιβιοτικά. Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας, στην οποία αποδελτιώθηκαν άρθρα επιστημονικών περιοδικών, ιστοσελίδες επιστημονικού περιεχομένου, αλλά και δημοσιεύσεις σε εφημερίδες και περιοδικά ευρείας κυκλοφορίας, ήσαν απογοητευτικά: Στη συντριπτική πλειονότητα των δημοσιεύσεων της βιοϊατρικής έρευνας, οι ερευνητές εκδηλώνουν ένα είδος απροθυμίας να αναφέρουν ρητώς τη λέξη Εξέλιξη, όταν περιγράφουν την ανθεκτικότητα των μικροβίων στα αντιβιοτικά, προτιμώντας να την αποσιωπήσουν ή να την παραφράσουν χρησιμοποιώντας άλλους παρεμφερείς, αλλά όχι συνώνυμους όρους, όπως: ανάδυση, εμφάνιση, ανάπτυξη ανθεκτικότητας κ.α.

Για τον αναγνώστη του post, η απροθυμία αυτή, ίσως αποτελεί ενός ήσσονος σημασίας γεγονός που ελάχιστα μειώνει την επιστημονική εγκυρότητα των σχετικών δημοσιεύσεων, όπως και την επίδρασή τους στην πρόοδο της επιστήμης. Επειδή όμως ο συντάκτης του ιστολογίου είναι πρωτίστως εκπαιδευτικός, είναι υποχρεωμένος να διαφωνήσει καθώς έχει πολλαπλές αποδείξεις, ότι η ερμηνεία ενός φυσικού φαινομένου μπορεί να καταστεί ακατάληπτη, ή ακόμη χειρότερα να οδηγήσει σε τραγικές παρανοήσεις, όταν δεν διατυπώνεται με κρυστάλλινη καθαρότητα και σεβασμό στο εννοιολογικό περιεχόμενο των χρησιμοποιούμενων όρων.

Για μια ιδέα, τόσο ανατρεπτική- όσο και απαιτητική στην κατανόηση- όπως η ιδέα της Εξέλιξης, είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς αν οι παραφράσεις που επιμέτρησαν οι ερευνητές του PloS Biology, και γενικότερα οι μεταφορές και οι αναλογίες που έχουν χρησιμοποιηθεί για την εξήγησή της, υποκρύπτουν κάποια “ιδεολογική” σκοπιμότητα, οφείλονται σε ελλιπή κατανόησή της, ή αποτελούν ένα είδος ενσυνείδητης θυσίας της ακρίβειας των εννοιών, που μερικοί συγγραφείς αισθάνονται επιβεβλημένη, προκειμένου (λανθασμένα κατά την γνώμη μου) να εκλαϊκεύσουν τα εξελικτικά ζητήματα στο ευρύ κοινό.

Μια τέτοια περίπτωση στην οποία η αποσιώπηση της λέξης Εξέλιξη συνυπάρχει με μια «ανθρωπομορφική» ερμηνεία των μηχανισμών της, είναι και η συνέντευξη που παραχώρησε η Κα Γιαμαρέλου στην Καθημερινή της Κυριακής. Ας μου επιτρέψει λοιπόν η καλή καθηγήτρια, αφού παραθέσω το σχετικό κείμενο:

«Ακόμα κι αυτό το νέο αντιβιοτικό δεν μπορεί να αποτελέσει σίγουρη λύση καθώς, εάν δεν γίνει ορθολογική χρήση του, τα «έξυπνα» μικρόβια θα βρουν τρόπο να αναπτύξουν αντοχή και σε αυτό. Το μέλλον φαντάζει ακόμα πιο «ζοφερό» με δεδομένο ότι δεν πρόκειται να υπάρξουν νέα αντιβιοτικά για τουλάχιστον 15 χρόνια»…..«Άρα, το μόνο που μας μένει είναι να ξανακάνουμε τα μικρόβια ευαίσθητα στα αντιβιοτικά», και εξηγεί: «Τα μικρόβια, για να θέσουν σε λειτουργία τους μηχανισμούς αντοχής, καταναλίσκουν πολλή ενέργεια και αυτό τα κουράζει. Γι’ αυτό, εάν σταματήσουμε να τα καταπιέζουμε με υπερκατανάλωση αντιβιοτικών, απενεργοποιούν τους μηχανισμούς αντοχής και γίνονται ξανά ευαίσθητα στη θεραπεία. Και αυτό αναδεικνύει τη μεγάλη ευθύνη που έχουν οι γιατροί στο συγκεκριμένο τομέα».

να σχολιάσω ότι όταν χρειάστηκε να ανασύρει την ιδέα της Εξέλιξης από τη λαθροβίωση στην οποία την καταδίκασε (δεν αναφέρεται πουθενά ο σχετικός όρος ή παράγωγό του στο κείμενο) την εξέθεσε υποπίπτοντας στη συνήθη παρανόηση της απόδοσης ανθρωπομορφικών χαρακτηριστικών στους οργανισμούς που την υπόκεινται. Τα έξυπνα (έστω και εντός εισαγωγικών) μικρόβια βρίσκουν τρόπους να αναπτύξουν αντοχή στα αντιβιοτικά, ενώ…. αν σταματήσουμε να τα καταπιέζουμε με αντιβιοτικά απενεργοποιούν τους μηχανισμούς αντοχής .

Δεν θεωρώ ότι η διακεκριμένη καθηγήτρια αγνοεί ότι η εξέλιξη στερείται σκοπιμότητας, καθώς είναι αποτέλεσμα ευνοϊκών ή δυσμενών συμπτώσεων ανάμεσα στις μεταβολές του περιβάλλοντος και τις μεταβολές του γενετικού υλικού των οργανισμών, ούτε ότι πιστεύει ότι τα μικρόβια «διδάσκονται» από το περιβάλλον τους ώστε να αναπτύξουν ανθεκτικότητα στα αντιβιοτικά.

Ίσως οι αποσιωπήσεις, οι παραφράσεις της και οι ανθρωπομορφικές μεταφορές της συνέντευξής της, να απηχούν ως ένα βαθμό την πρόταξη της ιατρικής χρηστικότητας της Εξέλιξης, έναντι του βιολογικού υποβάθρου της. Μπορεί πάλι να αποτελούν απλώς συνέπεια μιας βιαστικής και απλουστευτικής εκλαΐκευσης.

Ότι πάντως και να συμβαίνει παραμένει αυτό που επισημαίνουν οι ερευνητές στο άρθρο του PloS:

«Επίσης θεωρούμε ότι η αμέλεια στη χρήση της λέξης «εξέλιξη» από την επιστημονική κοινότητα, μπορεί να έχει μια άμεση επίδραση στη δημόσια κατανόηση της σημασίας της εξελικτικής Βιολογίας στην καθημερινή ζωή μας».

4 σχόλια

Filed under Βιολογία

Ετικέτες: Εξελιξη