Ανάδυση*

Γεμάτος περιέργεια άρχισε να ξεδιπλώνει το μικρό πακέτο που μόλις του είχε φέρει. Δεν άργησε να κάνει την εμφάνισή του ένα βιβλίο με γυαλιστερό χοντρό εξώφυλλο που έφερε τον αινιγματικό τίτλο «Ζουμ»**. Αντιλήφθηκε γρήγορα ότι επρόκειτο για ένα βιβλίο με εικόνες δίχως κείμενο, κάτι δηλαδή που ποτέ δεν τον είχε ενθουσιάσει, καθώς προτιμούσε τα εκατομμύρια συνδυασμών με τους οποίους μπορούσαν να συνταχθούν οι χίλιες λέξεις, από τη μια εικόνα που υποτίθεται ότι θα τις υποδήλωνε. Ωστόσο δεν ήθελε να την στεναχωρήσει, και καθώς ήδη αισθανόταν το βλέμμα της να διερευνά το πρόσωπό του, προσπαθούσε να σκαρφιστεί ποιες πραγματικές ή φανταστικές αρετές του δώρου της θα εξέθετε, ώστε να αποκρύψει, αν είναι δυνατόν, την επιφύλαξη με την οποία το υποδέχθηκε.

Όμως αυτό το εικονογραφημένο βιβλίο δεν έμοιαζε με οποιοδήποτε άλλο είχε δει ως τώρα. Οι αριστερές σελίδες του ήταν όλες μαύρες, ενώ στις δεξιές υπήρχε μια αλυσίδα από εικόνες που με κάποιο τρόπο σχετίζονταν μεταξύ τους.

Την πρώτη δεξιά σελίδα την κατελάμβανε η εικόνα ενός τόξου από τεθλασμένες γραμμές που θύμιζε την ράχη ενός δεινοσαύρου, ίσως όμως και το σκουφί ενός γελωτοποιού.

Στη δεύτερη σελίδα ο εικονογράφος ανοίγοντας τον φακό της φαντασίας του, απεκάλυπτε στον αναγνώστη τι ήταν και σε ποιόν ανήκε το περίεργο τόξο: Ένα κατακόκκινο λειρί που στόλιζε το κεφάλι ενός πολύχρωμου πετεινού. Στην τρίτη σελίδα ο φακός άνοιγε ακόμη περισσότερο, για να αποκαλύψει την πλάτη δύο παιδιών που παρατηρούσαν μέσα από το περβάζι ενός παραθύρου, τον πετεινό της προηγούμενης εικόνας.

Στην τέταρτη σελίδα ο φακός συνελάμβανε την εικόνα των παιδιών που ατένιζαν τον κόκορα μέσα από την ανοικτή πόρτα, του σπιτιού ενός αγροκτήματος.

Και ξαφνικά στην πέμπτη σελίδα εμφανιζόταν κάτι απρόσμενο: Δύο τεράστια χέρια τοποθετούσαν δίπλα στο σπίτι με την ανοικτή πόρτα ένα ακόμη σπίτι που το είχαν αδράξει από ένα κουτί με μακέτες μικρών σπιτιών, εκκλησιών, στάβλων κλπ. Ήταν προφανές: Ο πετεινός, το αγρόκτημα με τα μικρά παιδιά ήταν μέρος ενός παιχνιδιού που το έστηνε στην πράσινη τσόχα ενός τραπεζιού ένα μικρό κορίτσι.

Το παράξενο γαϊτανάκι των εικόνων, συνεχιζόταν και η μια αποκάλυψη διαδεχόταν την άλλη: Το παιχνίδι ήταν στη διαφήμιση ενός περιοδικού που κρατούσε ένα αγόρι στα χέρια του, το αγόρι ήταν στο κατάστρωμα ενός κρουαζιερόπλοιου, το κρουαζερόπλοιο ήταν μέρος μιας διαφήμισης στο αμάξωμα ενός λεωφορείου κ.ο.κ.

Κλείνοντας το βιβλίο είχε εντυπωσιαστεί από την αιτιοκρατική αλληλουχία που συνέδεε τις αλλεπάλληλες εικόνες μεταξύ τους. Σε μια δεύτερη όμως σκέψη ανακάλυψε ότι η αλληλουχία αυτή είχε ρωγμές: Αν και ο αναγνώστης μπορούσε να διακρίνει σε κάθε εικόνα, σχεδόν όλες όσες είχαν προηγηθεί, ήταν αδύνατο να προβλέψει τι θα απεικόνιζε, πέραν ίσως από την επόμενή της, η δεύτερη, τρίτη κλπ μετά από αυτήν. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι αυτό οφειλόταν στο ότι κάθε εικόνα ανέδυε ολότελα νέες πληροφορίες για τις οποίες δεν υπήρχε καμιά προειδοποίηση, από όσες εικόνες είχαν προηγηθεί.

Παραμέρισε το βιβλίο, την ευχαρίστησε και ζήτησε τη γνώμη της για μια σκέψη που είχε πρωτύτερα διαβάσει στη “Γενετική της Εξελικτικής Πορείας” του Theodosius Dobzhansky: «Τα ευρήματα στα ανώτερα επίπεδα δημιουργούν πιο συχνά την ανάγκη για έρευνες στα βασικά επίπεδα, απ’ ότι το αντίθετο. Η Μεντελική κληρονομικότητα δεν προήλθε από τις μελέτες πάνω στη χημεία του DNA. Αντίθετα οι μελέτες αυτές αποκτούν ένα μέρος της σπουδαιότητάς τους, γιατί έχουν σχέση με την Μεντελική κληρονομικότητα».

* Μετά από 2 χρόνια χρησιμοποίησης του παλιότερου προτύπου της σελίδας, θέλησα να δοκιμάσω ένα νέο. Το μεγαλύτερο πλάτος του χώρου του κειμένου, η λιτότητα και οι όμορφες αντιθέσεις των φωτογραφιών στο λευκό φόντο με ώθησαν να επιλέξω, το πρότυπο που βλέπετε. Μοναδική παραφωνία ο τόνος στα κεφαλαία γράμματα, στην αρχική σελίδα. Ελπίζω να τον απαλείψω.

** Η χρησιμοποίηση των 4 εικόνων από το βιβλίο Ζουμ, του Ιστβαν Μπαντάι, που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Ωκεανίδα, ελπίζω ότι δεν συνιστά παραβίαση του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Γίνεται για εκπαιδευτικό, μη ιδιοτελή σκοπό.

Iστορία 3η γι΄αυτήν και τις άλλες..

Ο ιδιοκτήτης του blog δεν έχει παράπονο. Οι δύο πρώτες ιστορίες στις οποίες έμμεσα εκφράζει την άποψή του για την ιδιαίτερη θέση της Βιολογίας, ανάμεσα στις “Φ.Ε.” τιμήθηκε δεόντως από τους επισκέπτες του. Με την ελπίδα όμως ότι αυτή τη φορά, θα αποσπάσει και σχόλια για κάθε μια διαφορά -ανάμεσα στη Βιολογία και τις άλλες “Φ.Ε.”- που κρύβουν οι ιστοριούλες τους, αναρτά την 3η από αυτές…

6:00 π.μ. Σηκώνεσαι από το κρεβάτι σου, ανοίγεις το ραδιόφωνο και καθώς κατευθύνεσαι προς το μπάνιο ακούς τον εκφωνητή να αναφέρει τα τελευταία κρούσματα της γρίππης των πτηνών που σημειώθηκαν στην Ευρώπη. Βουρτσίζεις τα δόντια σου επιθεωρείς το πρόσωπό σου και αναρωτιέσαι αν η νόσος δεν αργήσει να έρθει και στην Ελλάδα. Παρατάς τις δυσοίωνες σκέψεις και πεινασμένος σκέφτεσαι να χαρίσεις στον εαυτό σου ένα υγιεινό πρωινό.

6.30 π.μ. Φτιάχνεις τον καφέ σου, ανοίγεις το κουτί με τα δημητριακά και κοιτάς αν η μάρκα τους σου παρέχει αρκετές φυτικές ίνες. Διώχνεις γρήγορα τη σκέψη ότι μπορεί να προέρχονται από γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς. Όμως δεν είσαι σίγουρος αν τα μεταλλαγμένα είναι πιο επικίνδυνα από τα φυτοφάρμακα των συμβατικών. Ντύνεσαι γρήγορα και ρίχνεις μια κλεφτή ματιά στο ρολόι.

7.00 π.μ. Έχεις ήδη αργήσει. Κατεβαίνεις γρήγορα τις σκάλες, μαζεύεις τα σκουπίδια που έπεσαν από το σάκο απορριμμάτων και εκπλήττεσαι από το πόσο πολύ μεγάλωσε όγκος τους τα τελευταία χρόνια. Μπαίνεις στο αυτοκίνητο σου. Ανάμεσα σε σένα και το φανάρι μεσολαβούν δεκάδες σταματημένα αυτοκίνητα. Ρίχνεις μια ματιά γεμάτη ζήλια στο νέο μοντέλο 4Χ4 που βρίσκεται δίπλα σου. Θα ήθελες να το αποκτήσεις, η σκέψη όμως της αστραφτερής εξάτμισης του που εξακοντίζει κιλά μονοξειδίου του άνθρακα για να μετακινήσει τη μοναχική επιβάτιδά του, σου γεννά ενοχές..

8.00 π.μ. Στο βιότοπο της Κατεχάκη, εκατοντάδες οδηγοί ασφυκτιούν και εξαγριώνονται στη σκέψη ότι ένα άλλο όχημα θα καταλάβει το ζωτικό τους χώρο. Προσπαθείς να ελέγξεις την αδρεναλίνη που απελευθερώνεται στο σώμα σου και ανεβάζει την πίεσή σου. Αναζητάς διέξοδο στη δασωμένη πλαγιά που βρίσκεται δεξιά σου. Μάταια όμως. Το βλέμμα σου αντικρίζει τον καμένο πευκώνα του Υμηττού. Αναρωτιέσαι αν θα συμμετάσχεις στη δενδροφύτευση του Δήμου σου. Δεν είσαι βέβαιος ποιος έχει δίκιο: Οι δασολόγοι τις συνιστούν ανεπιφύλακτα, οι οικολόγοι αντιτίθενται.

9.10 π.μ. Μπαίνεις στο γραφείο σου και πριν ανάψεις το φως, σε καλωσορίζει το άγρυπνο led του υπολογιστή σου. Πόσα λίτρα καυσίμου δαπανά το χρόνο, ένας υπολογιστής που έχει τεθεί σε κατάσταση αναμονής, έλεγε ο περιβαλλοντολόγος στην χθεσινή εκπομπή της τηλεόρασης; Ανοίγεις τον υπολογιστή και πάνω στην ώρα χτυπά το τηλέφωνο. Είναι ο φαρμακοποιός που υπενθυμίζει το χρέος για τα αντιβιοτικά που αγόρασε χτες η συνάδελφός σου. Μήπως το παρακάνει για ένα 37,7 του γιού της;

9.20 π.μ. Ανοίγεις το μέηλ σου. Η Ελένη η οικογενειακή φίλη σας, πληροφορεί την αδελφή σου που βρίσκεται ήδη στον 7^ο μήνα, για την ηλεκτρονική διεύθυνση της τράπεζας βλαστοκυττάρων με την οποία συμβλήθηκε. Έχουν άραγε νόημα οι υπηρεσίες που παρέχει; Ένα άρθρο που διάβασες στην κυριακάτικη εφημερίδα σου σε κάνει να δυσπιστείς.

11.00 π.μ. Ένα δειλό χτύπημα στην πόρτα του γραφείου σου σε αποσπά από τα έγγραφα που κοιτάζεις. Η πόρτα ανοίγει και εμφανίζεται ο Γιώργος, ένας αφύσικα κοντός νεαρός που προσέλαβαν ως κλητήρα. Παίρνεις το έγγραφο που σου δίνει και καθώς κοιτάς την πλάτη του που απομακρύνεται, μπαίνεις στον πειρασμό να αναρωτηθείς ποιο είναι το ανθρώπινο ύψος κάτω από το οποίο κάποιος θεωρείται «αφύσικα» κοντός;

12.00 π.μ. Έχεις καθίσει στο στρογγυλό τραπέζι που συνεδριάζετε και εξετάζεις μαζί με άλλους τις αιτήσεις που έχουν υποβάλλει ένας νεαρός άνδρας και μια νεαρή γυναίκα για τη θέση του νέου διευθυντή ενός τμήματος. Αν και τα προσόντα τους παρόμοια, η ομήγυρης θεωρεί ότι για τις διευθυντικές θέσεις οι άνδρες είναι καταλληλότεροι. Δεν έχεις διάθεση για διαφωνίες, αναρωτιέσαι όμως σιωπηρά για την προέλευση αυτής της πεποίθησης.

2.00 μ.μ. Χτυπά το τηλέφωνο. Το σηκώνεις και είναι ο διευθυντής του σχολείου της κόρης της συναδέλφου σου. Τον πληροφορείς ότι απουσιάζει και σε παρακαλεί να την ρωτήσεις αν επιτρέπει τη συμμετοχή της κόρης της σε μια έρευνα για τις γνώσεις των εφήβων πάνω στα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα. Ο διάλογος με το διευθυντή σου θυμίζει τον Αλέκο, τον παλιό συμμαθητή σου και νυν μαιευτήρα. Στη χθεσινή συνάντησή σας σου εκμυστηρεύτηκε την ανησυχία του για τα πολλά περιστατικά ανεπιθύμητων εγκυμοσυνών εφήβων που αντιμετωπίζει. Αναρωτιέσαι αν η έφηβη ανιψιά σου, έχει τις γνώσεις, ώστε να μη προσφύγει στις υπηρεσίες του.

5.00 μ.μ. Παίρνεις το δρόμο της επιστροφής. Στο ραδιόφωνο μια γενετίστρια και ένας νομικός συνομιλούν για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Το μυαλό σου πηγαίνει στη Βίκυ, την πρώτη σου εξαδέλφη: Αν η Βίκυ δεχόταν να κυοφορήσει το γονιμοποιημένο ωάριο της αδελφής της Ελένης, το παιδί που θα γεννιόταν τι θα θεωρούσε τη Βίκυ; Μητέρα ή θεία του;

6.00 μ.μ. Βρίσκεσαι πλέον σπίτι σου. Γεμίζεις την καφετιέρα και ενώ αφήνεσαι στο χαλαρωτικό χουρχούρισμά της, το μάτι σου πέφτει στον παραμελημένο νεροχύτη και μοιραία στο νέο αντιβακτηριαδιακό απορρυπαντικό που βρίσκεται δίπλα του. Καθώς περνάς με το σφουγγάρι τη μεταλλική επιφάνεια αναρωτιέσαι αν η υστερική μικροβιοκτονία, αποδυναμώνει πράγματι το ανοσοποιητικό σύστημα.

7.00 μ.μ. Χτυπάει το τηλέφωνο. Ο καταπτοημένος από την αποτυχημένη προβολή της παρουσίασής του, συνάδελφος, κατηγορεί τον εαυτό του που αγνόησε την προειδοποίηση της εφημερίδας του για τους χαμηλούς πνευματικούς βιορρυθμούς του. Εξοργίζεσαι από την αφέλεια του και θυμάσαι τη Μαρία. Την προηγούμενη βδομάδα δεν ήταν που πιθανολόγησε την αυξημένη ροπή σου στα αναπνευστικά νοσήματα λόγω ωροσκόπου; Πάνω στην ώρα ένα τρέιλερ στην τηλεόραση πληροφορεί για την νέα εκπομπή της Δρούζα με θέμα την εναλλακτική ιατρική. Ξαφνικά θυμάσαι την πρόσκληση του Γιώργου για τη συγκέντρωση που οργανώνει στο σπίτι του. Ντύνεσαι γρήγορα και βγαίνεις έξω.

8.30 μ.μ. Στο δρόμο για το σπίτι του Γιώργου χτυπάει το κινητό σου τηλέφωνο. Αστραπιαία περνά από το μυαλό σου το αντιφατικό άρθρο που διάβασες για την ενοχοποίηση των κινητών στην πρόκληση όγκων. Αποδέχεσαι την κλήση. Η αλαφιασμένη φωνή της Άννας σε πληροφορεί για το νέο πρόβλημα υγείας του πατέρας της και σε παρακαλεί να δώσεις αίμα για την εγχείρηση του. Δέχεσαι και θυμάσαι το άρθρο για τις αγοροπωλησίες οργάνων, εις βάρος μεταναστών και κατοίκων αναπτυσσόμενων χωρών. Μήπως πρέπει να ξεπεράσεις τους ανόητους φόβους σου και να συμπληρώσεις την αίτηση για να γίνεις δωρητής οργάνων;

9.00 μ.μ. Διασχίζεις το μεγάλο πάρκο που βρίσκεται μπροστά από το σπίτι του φίλου σου. Πάντα χαιρόσουν και ζήλευες τον πράσινο χλοοτάπητα που απλώνεται κάτω από το μπαλκόνι του, καθώς όμως ανοίγεις το βήμα σου σκοντάφτεις στην πινακίδα του Δήμου που ενημερώνει ότι το πότισμα γίνεται από γεώτρηση. Νευριασμένος ξεσκονίζεις το παντελόνι σου κι αναρωτιέσαι αν το υδροβόρο γκαζόν ευθύνεται για την υφαλμύρωση του υδροφόρου ορίζοντα.

12.00 μ.μ. Eπιστρέφεις στο σπίτι σου. Λίγο πριν κοιμηθείς θυμάσαι τη δύσκολη θέση στην οποία βρέθηκε η Κατερίνα, όταν στη σημερινή συγκέντρωση, υποστήριξε την αναγκαιότητα υποχρεωτικού προγεννητικού ελέγχου. Ήταν τότε που τη διέκοψε ο Γιώργος λέγοντας προς όλους, ότι αν ίσχυε υποχρεωτικός προγεννητικός έλεγχος, τότε αυτός πιθανότατα, ως πάσχων από μια αιματολογική νόσο, πιθανότατα δεν θα είχε γεννηθεί.

Ο κύριος Φέυνμαν στην υπηρεσία της… Βιολογίας

Ένα από τα ερωτήματα που συχνά τίθεται μεταξύ των Βιολόγων, αλλά και όσων ασχολούνται με την Επιστημολογία, είναι αν η Βιολογία αποτελεί μέρος των αποκαλούμενων Φυσικών Επιστημών, ή αντιθέτως αντιπροσωπεύει ένα ξεχωριστό γνωστικό πεδίο, με τις δικές του ιδιαίτερες αρχές και μεθοδολογία.

Η επιθυμία του ιδιοκτήτη του ιστολογίου να μετάσχει στη συζήτηση αυτή, τον οδήγησε να συγγράψει μια σειρά από μικρές ιστορίες, στις οποίες διατυπώνει, εμμέσως και αυθαιρέτως, τις δικές του απαντήσεις στο ερώτημα που τίθεται.
Εναπόκειται λοιπόν στην καλοσύνη και την υπομονή των επισκεπτών του ιστολογίου του, η ανάγνωση αυτών των ιστοριών, η “ανακάλυψη” της θέσης που υποδηλώνεται στην κάθε μια, και φυσικά η αξιολόγηση της προσπάθειάς του.
Αρχίζουμε (;) λοιπόν από τη δεύτερη ιστορία -η πρώτη υπάρχει στο ηχητικό κείμενο του προηγούμενου πόστ (Επιστροφή)- που παρατίθεται ακολούθως:

Από την ανοικτή πόρτα του δωματίου του μικρού Ρίτσαρντ, ο επισκέπτης μπορούσε να παρατηρεί άνετα με τι ασχολείται ο μικρός, όσο ο πατέρας του, του εκμυστηρευόταν την ανησυχία του, για την εμμονή του γιού του με τα πειράματα και τις συσκευές, αντί της αγάπης για τα παιχνίδια, που έδειχναν τα αγόρια της ηλικίας του.

Ο μικρός σκυμμένος πάνω σε έναν αυτοσχέδιο πάγκο, ένα μεταποιημένο παλιό κασόνι, άνοιγε ένα χαρτόκουτο από το οποίο ανέσυρε πηνία, πυκνωτές, λυχνίες, αντιστάσεις, τόσο προϊόντα των αναζητήσεων του στους σκουπιδοτενεκέδες της γειτονιάς όσο και των επίμονων παζαριών του στο τοπικό παλιατζίδικο.

Θαύμαζε την προσοχή με την οποία ο μικρός τοποθετούσε το ένα εξάρτημα μετά το άλλο στον πάγκο και την υπομονή με την οποία δοκίμαζε να τα συναρμολογήσει. Ωστόσο δεν ήταν βέβαιος αν το παιδί γνώριζε τι στην πραγματικότητα ήθελε να φτιάξει ή αν το αρχικό στάδιο της υλοποίησης ενός υπαρκτού σχεδίου, δεν μαρτυρούσε ακόμη το τελικό.

Αποφάσισε να δώσει χρόνο στο μικρό και να συνεχίσει τη συζήτησή του με τον πατέρα του. Έτσι κι αλλιώς ότι και αν σκόπευε να κατασκευάσει το αγόρι, ραδιόφωνο, ενισχυτή ή ακόμη και πομπό, δεν θα ήταν πλήρες και λειτουργικό, παρά μόνο μετά την ολοκλήρωσή της συναρμολόγησής του.

Την ίδια ώρα που το πρώιμο ερευνητικό μυαλό του μικρού Ρίτσαρντ λειτουργούσε δραστήρια για να κατασκευάσει την αδρανή ακόμη ηλεκτρονική συσκευή του, κατασκεύαζε και τις νέες συνάψεις χάρη στις οποίες μερικά χρόνια αργότερα θα αναδυόταν η ώριμη προσωπικότητα του Ρίτσαρντ Φέυνμαν, ενός από τους μεγαλύτερους φυσικούς του 20ου αιώνα.

Eπιστροφή

Μετά από αρκετούς μήνες, το ιστολόγιο επιστρέφει. Κάτι μερικά αξεπέραστα προβλήματα με τον πάροχο, στη συνέχεια φόρτος εργασίας και υποχρεώσεις , στάθηκαν αιτίες για την πολύμηνη σιωπή του.

Ως ελάχιστη αποζημίωση στους φίλους που εξακολουθούσαν να το τιμούν με τις επισκέψεις τους, ένα ηχητικό κείμενο που έγραψα, μαγνητοφώνησα και επένδυσα μουσικά, για να γιορτάσω την επιστροφή του ιστολογίου.

Παρακαλώ να είστε επιεικείς και στον “συγγραφέα” και στον εκφωνητή και στον “τεχνικό” που επεξεργάστηκε τον ήχο. Αν σας αρέσει το πόνημά του, υπόσχεται να επανέλθει επαρκέστερος.

Η ανθεκτικότητα των βακτηρίων στα αντιβιοτικά (μέρος 2ον)

Με αφορμή το προηγούμενο post έλαβα από τον Κο Ελευθέριο Ζούρο, καθηγητή Εξελικτικής Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης, μια σημαντική διευκρίνιση με την οποία αίρεται η διαδεδομένη παρανόηση (που αναπαράγεται από την συνέντευξη της Κας Γιαμαρέλλου στην Καθημερινή) ότι τα είδη παρακολουθώντας, τρόπον τινά, τις μεταβολές στο περιβάλλον τους, αναπτύσσουν προσαρμογές, που τα βοηθούν να προσαρμόζονται σε αυτό.

Σπεύδω λοιπόν να την αναρτήσω, μια και η περιεκτικότητα και η σαφήνεια της διατύπωσης, θα είναι προς όφελος των αναγνωστών του blog.

“Επειδή στην αντιγραφή του DNA γίνονται λάθη, μορφές ανθεκτικές σε ένα αντιβιοτικό προκύπτουν παντού και πάντοτε (μεταλλαγμένα βακτήρια). Όταν όμως δεν υπάρχει το αντιβιοτικό στο περιβάλλον, τα βακτήρια αυτά δεν έχουν «μέλλον» γιατί, πέρα από το ότι αποτελούν μια πολύ μικρή μειοψηφία, συνήθως υστερούν έναντι των μη μεταλλαγμένων στο ρυθμό επιβίωσης και πολλαπλασιασμού. Αντίθετα η παρουσία του αντιβιοτικού σκοτώνει τα μη μεταλλαγμένα (την μεγάλη πλειοψηφία των βακτηρίων) και αφήνει τα μεταλλαγμένα να κυριαρχήσουν – ουσιαστικά να μονοπωλήσουν- τον πληθυσμό. Έτσι τα νοσοκομεία μας καταντούν να είναι γεμάτα από ανθεκτικά στα αντιβιοτικά βακτήρια». Αυτή η πεζή περιγραφή του φαινομένου βάζει τα πράγματα στη θέση τους: Το αντιβιοτικό δεν προκαλεί την ανθεκτικότητα, την επιλέγει. Αυτό μας το επέδειξαν οι Luria και Delbruck καθώς και ο Lederberg (όλοι βραβεία Nobel). Τα βακτήρια, σαν μονοκύτταροι οργανισμοί, δεν μαθαίνουν και δεν ξεμαθαίνουν να αντιδρούν στα αντιβιοτικά. Απλώς κάνουν ότι τους επιτάσσουν τα γονίδια τους. Είτε πεθαίνουν (ευαίσθητα λόγω μη μετάλλαξης), είτε επιζούν (ανθεκτικά λόγω μετάλλαξης). Αυτό που αλλάζει (= εξελίσσεται) είναι ο πληθυσμός.”

Όταν τα σύκα πρέπει να λέγονται σύκα και η σκάφη, σκάφη.

Το σημειωματάριο επανακάμπτει μετά από 2 περίπου «λευκούς» μήνες, (που σε ένα μεγάλο βαθμό οφείλονταν στο φόρτο συσσωρευμένων και ανελαστικών εκκρεμοτήτων), για να ασχοληθεί με ένα από τα αγαπημένα θέματα του, την Εξέλιξη.

Έναυσμα για τη σύνταξη του τρέχοντος σχολίου είναι δύο δημοσιεύσεις που αφορούν στην ανθεκτικότητα των παθογόνων μικροβίων έναντι των αντιβιοτικών, και πιο συγκεκριμένα ένα άρθρο του έγκυρου και ανοικτής προσβάσεως επιστημονικού περιοδικού PloS Biology, καθώς και μια συνέντευξη που παραχώρησε η Κα Γιαμαρέλλου, διακεκριμένη καθηγήτρια Παθολογίας, στην Καθημερινή της Κυριακής.

Στο ενδιαφέρον λοιπόν άρθρο του επιστημονικού περιοδικού (που αναδημοσιεύεται ολόκληρο στο τελευταίο τεύχος του Biology4u.gr) οι συντάκτες του, μετά την επισήμανση, ότι:

“Η αύξηση της ανθεκτικότητας των παθογόνων στα αντιβιοτικά είναι ένα από τα καλύτερα τεκμηριωμένα παραδείγματα εξέλιξης εν δράσει, και εξαιτίας του γεγονότος ότι αποτελεί ζήτημα ζωής και θανάτου, παρέχει το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της διδασκαλίας της εξελικτικής βιολογίας, ως μιας αυστηρής επιστήμης στα σχολεία στα πανεπιστήμια και τις ιατρικές σχολές”

παραθέτουν τα στοιχεία μιας έρευνάς τους, στην οποία μετρήθηκε το πόσο πολύ οι ερευνητές στις δημοσιεύσεις τους, επιδιώκουν ή αποφεύγουν να κάνουν χρήση του επιστημονικού όρου «Εξέλιξη», όταν περιγράφουν την ανθεκτικότητα των μικροβίων στα αντιβιοτικά. Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας, στην οποία αποδελτιώθηκαν άρθρα επιστημονικών περιοδικών, ιστοσελίδες επιστημονικού περιεχομένου, αλλά και δημοσιεύσεις σε εφημερίδες και περιοδικά ευρείας κυκλοφορίας, ήσαν απογοητευτικά: Στη συντριπτική πλειονότητα των δημοσιεύσεων της βιοϊατρικής έρευνας, οι ερευνητές εκδηλώνουν ένα είδος απροθυμίας να αναφέρουν ρητώς τη λέξη Εξέλιξη, όταν περιγράφουν την ανθεκτικότητα των μικροβίων στα αντιβιοτικά, προτιμώντας να την αποσιωπήσουν ή να την παραφράσουν χρησιμοποιώντας άλλους παρεμφερείς, αλλά όχι συνώνυμους όρους, όπως: ανάδυση, εμφάνιση, ανάπτυξη ανθεκτικότητας κ.α.

Για τον αναγνώστη του post, η απροθυμία αυτή, ίσως αποτελεί ενός ήσσονος σημασίας γεγονός που ελάχιστα μειώνει την επιστημονική εγκυρότητα των σχετικών δημοσιεύσεων, όπως και την επίδρασή τους στην πρόοδο της επιστήμης. Επειδή όμως ο συντάκτης του ιστολογίου είναι πρωτίστως εκπαιδευτικός, είναι υποχρεωμένος να διαφωνήσει καθώς έχει πολλαπλές αποδείξεις, ότι η ερμηνεία ενός φυσικού φαινομένου μπορεί να καταστεί ακατάληπτη, ή ακόμη χειρότερα να οδηγήσει σε τραγικές παρανοήσεις, όταν δεν διατυπώνεται με κρυστάλλινη καθαρότητα και σεβασμό στο εννοιολογικό περιεχόμενο των χρησιμοποιούμενων όρων.

Για μια ιδέα, τόσο ανατρεπτική- όσο και απαιτητική στην κατανόηση- όπως η ιδέα της Εξέλιξης, είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς αν οι παραφράσεις που επιμέτρησαν οι ερευνητές του PloS Biology, και γενικότερα οι μεταφορές και οι αναλογίες που έχουν χρησιμοποιηθεί για την εξήγησή της, υποκρύπτουν κάποια “ιδεολογική” σκοπιμότητα, οφείλονται σε ελλιπή κατανόησή της, ή αποτελούν ένα είδος ενσυνείδητης θυσίας της ακρίβειας των εννοιών, που μερικοί συγγραφείς αισθάνονται επιβεβλημένη, προκειμένου (λανθασμένα κατά την γνώμη μου) να εκλαϊκεύσουν τα εξελικτικά ζητήματα στο ευρύ κοινό.

Μια τέτοια περίπτωση στην οποία η αποσιώπηση της λέξης Εξέλιξη συνυπάρχει με μια «ανθρωπομορφική» ερμηνεία των μηχανισμών της, είναι και η συνέντευξη που παραχώρησε η Κα Γιαμαρέλου στην Καθημερινή της Κυριακής. Ας μου επιτρέψει λοιπόν η καλή καθηγήτρια, αφού παραθέσω το σχετικό κείμενο:

«Ακόμα κι αυτό το νέο αντιβιοτικό δεν μπορεί να αποτελέσει σίγουρη λύση καθώς, εάν δεν γίνει ορθολογική χρήση του, τα «έξυπνα» μικρόβια θα βρουν τρόπο να αναπτύξουν αντοχή και σε αυτό. Το μέλλον φαντάζει ακόμα πιο «ζοφερό» με δεδομένο ότι δεν πρόκειται να υπάρξουν νέα αντιβιοτικά για τουλάχιστον 15 χρόνια»…..«Άρα, το μόνο που μας μένει είναι να ξανακάνουμε τα μικρόβια ευαίσθητα στα αντιβιοτικά», και εξηγεί: «Τα μικρόβια, για να θέσουν σε λειτουργία τους μηχανισμούς αντοχής, καταναλίσκουν πολλή ενέργεια και αυτό τα κουράζει. Γι’ αυτό, εάν σταματήσουμε να τα καταπιέζουμε με υπερκατανάλωση αντιβιοτικών, απενεργοποιούν τους μηχανισμούς αντοχής και γίνονται ξανά ευαίσθητα στη θεραπεία. Και αυτό αναδεικνύει τη μεγάλη ευθύνη που έχουν οι γιατροί στο συγκεκριμένο τομέα».

να σχολιάσω ότι όταν χρειάστηκε να ανασύρει την ιδέα της Εξέλιξης από τη λαθροβίωση στην οποία την καταδίκασε (δεν αναφέρεται πουθενά ο σχετικός όρος ή παράγωγό του στο κείμενο) την εξέθεσε υποπίπτοντας στη συνήθη παρανόηση της απόδοσης ανθρωπομορφικών χαρακτηριστικών στους οργανισμούς που την υπόκεινται. Τα έξυπνα (έστω και εντός εισαγωγικών) μικρόβια βρίσκουν τρόπους να αναπτύξουν αντοχή στα αντιβιοτικά, ενώ…. αν σταματήσουμε να τα καταπιέζουμε με αντιβιοτικά απενεργοποιούν τους μηχανισμούς αντοχής .

Δεν θεωρώ ότι η διακεκριμένη καθηγήτρια αγνοεί ότι η εξέλιξη στερείται σκοπιμότητας, καθώς είναι αποτέλεσμα ευνοϊκών ή δυσμενών συμπτώσεων ανάμεσα στις μεταβολές του περιβάλλοντος και τις μεταβολές του γενετικού υλικού των οργανισμών, ούτε ότι πιστεύει ότι τα μικρόβια «διδάσκονται» από το περιβάλλον τους ώστε να αναπτύξουν ανθεκτικότητα στα αντιβιοτικά.

Ίσως οι αποσιωπήσεις, οι παραφράσεις της και οι ανθρωπομορφικές μεταφορές της συνέντευξής της, να απηχούν ως ένα βαθμό την πρόταξη της ιατρικής χρηστικότητας της Εξέλιξης, έναντι του βιολογικού υποβάθρου της. Μπορεί πάλι να αποτελούν απλώς συνέπεια μιας βιαστικής και απλουστευτικής εκλαΐκευσης.

Ότι πάντως και να συμβαίνει παραμένει αυτό που επισημαίνουν οι ερευνητές στο άρθρο του PloS:

«Επίσης θεωρούμε ότι η αμέλεια στη χρήση της λέξης «εξέλιξη» από την επιστημονική κοινότητα, μπορεί να έχει μια άμεση επίδραση στη δημόσια κατανόηση της σημασίας της εξελικτικής Βιολογίας στην καθημερινή ζωή μας».

Αφιερωμένο στον Αθήναιο

Σε μια από τις πολλές και όχι πάντα επιτυχημένες προσπάθειες μου να πείσω τους μαθητές μου να ενδιαφερθούν για τη Βιολογία, τους λέω ότι αν δεν υπήρχαν οι μύκητες δεν θα υπήρχε πολιτισμός. Όταν λοιπόν οι μαθητές μου ανοίγουν διάπλατα και τα 2 μάτια ή απλώς το ένα, για να καταλάβουν τι είναι αυτό που εννοεί ο δάσκαλος, αρπάζω την ευκαιρία και τους μεταφέρω στα τέλη της δεκαετίας του 70, τότε που ο Μανώλης Ανδρόνικος συνόδευε τα ευρήματα της Βεργίνας στις ΗΠΑ.

Οι παλιότεροι θα θυμάστε. Στην Ελλάδα είχε ξεσηκωθεί ένας σάλος ανόητων πολιτικών και δημοσιογραφικών αντιδράσεων γιατί αφήσαμε τα πολύτιμα ευρήματα να ταξιδέψουν εκτός Ελλάδος, ενώ στην Αμερική, διάφοροι δημοσιογράφοι, είχαν βαλθεί να ξεψαχνίζουν την ιδιωτική ζωή του Μ. Αλεξάνδρου, για να αποδείξουν ότι ήταν μέθυσος, άφιλος, ομοφυλόφιλος κλπ. Τα τελευταία ιδιαιτέρως, ενόχλησαν πολύ τον Ανδρόνικο που απέστειλε μια σχετική επιστολή στους Τάιμς της Νέας Υόρκης. Θυμάμαι την οργισμένη αντίδρασή του και ακόμη περισσότερο την ίσως υπερβολική κατακλείδα της. Σε αυτήν λοιπόν έγραφε ο Ανδρόνικος:

“Άλλωστε είναι γνωστό ότι οι μεγάλοι πολιτισμοί δεν άκμασαν εκεί που ρέει άφθονος η κόκα κόλα, αλλά εκεί που φύεται η άμπελος”

Αφού λοιπόν πληροφορήσω τους μαθητές μου για την αντίδραση του Ανδρόνικου και για τους μεγάλους πολιτισμούς που άκμασαν στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου, τον ιστορικό χώρο στον οποίο καλλιεργήθηκε η άμπελος, ρωτώ: Τι λέτε λοιπόν, θα υπήρχαν μεγάλοι πολιτισμοί χωρίς το κρασί; Θα υπήρχε κρασί χωρίς μύκητες;

Λίγο αυθαίρετος βεβαίως ο όλος συλλογισμός, πιστεύω όμως ότι όσοι είναι δάσκαλοι καταλαβαίνουν από τέτοιες διδακτικές ακροβασίες, και δεν θα με παρεξηγήσουν.

Μεγάλες όμως και οι ενοχές μου για τη χρησιμοποίηση της Αρχαιολογίας και του επιφανούς αρχαιολόγου, στο βωμό των αναγκών ενός μαθήματος σχολικής Βιολογίας.

Ευτυχώς όμως από σήμερα μπορώ να είμαι ήσυχος. Και η Αρχαιολογία χρησιμοποιεί δάνεια από τη Βιολογία, και μάλιστα για σημαντικότερες σκοπιμότητες από την αφύπνιση των μαθητών. Που το έμαθα αυτό; Μα στην νέα καταχώριση του πολυδιάστατου Αθήναιου. Ξέρετε σε αυτήν στην οποία αναφέρεται στο μύθο της γέννησης του Διονύσου ο οποίος ξεπήδησε από το μηρό του Δία. Εκεί λοιπόν ο Αθήναιος ανασκευάζει με αδιάσειστα επιχειρήματα την προέλευση του στεφανιού που κοσμεί το μέτωπο του νεογέννητου Διονύσου σε έναν απουλικό κρατήρα: Δεν προέρχεται από κισσό, όπως συχνά αναφέρεται, αλλά από αμπέλι. Ο Αθήναιος μάλιστα θεμελιώνει τον ισχυρισμό του παραθέτοντας λεπτομέρειες της κατασκευής και της φυσιολογίας της αμπέλου, το δίχως άλλο, γνωστές στους βοιωτούς αμπελουργούς επινοητές του μύθου του Διονύσου.

Τον ευχαριστώ λοιπόν διπλά: Η καταχώρισή του με έτερψε αλλά και με απενοχοποίησε για την ανάμειξη στη διδακτική κουζίνα μου, ετερόκλητων γεύσεων.

Εφαρμοσμένη εξελικτική

Σε όποιον και αν θέσετε το ερώτημα αν η Φυσική, η Μοριακή Βιολογία, ή η Πληροφορική έχουν πρακτικές εφαρμογές, θα θεωρήσει το ερώτημα αφελές. Αν όμως θέσετε το ίδιο ερώτημα για την Εξέλιξη, θα δείτε στο πρόσωπο πολλών από τους ερωτώμενους να σχηματίζεται μια έκφραση απορίας, ακόμη και αν την αποδέχονται ως κάτι πλήρως αποδεδειγμένο και αυτονόητο.

Ωστόσο όσο και αν ξενίζει, η Εξελικτική Βιολογία εκτός από ένα πλαίσιο, απαραίτητο για την κατανόηση των βιολογικών φαινομένων και για τη συγκρότηση μιας αντικειμενικής θεώρησης του κόσμου, έχει πολλαπλές εφαρμογές, σώζει ζωές και εξασφαλίζει ευημερία.

Αξίζει πράγματι να αναφερθούν μερικά από τα παραδείγματα “εξέλιξης εν χρήσει” ξεκινώντας από ένα που ενώ είναι λίγο-πολύ γνωστό, δεν είναι γνωστό ότι αποτελεί εφαρμογή της Εξελικτικής Βιολογίας.

Οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι η αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών πρέπει να αποφεύγεται. Μακάρι να το γνώριζαν και οι γιατροί που μέχρι πριν μια 20ετία τα χορηγούσαν αφειδώς, και όσοι έχουν περάσει τα 40 θα θυμούνται πόσο συχνά “μπουκώνονταν” από τον οικογενειακό γιατρό τους με αντιβιοτικά, ακόμη και για την αντιμετώπιση λοιμώξεων (λ.χ. από ιούς), για τις οποίες αυτά τα φάρμακα είναι παντελώς απρόσφορα.

Τι σχέση όμως έχει η Εξέλιξη με την αποφυγή της αλόγιστης και της απρόσφορης χρήσης αντιβιοτικών, θα πείτε! Μια σύντομη ιστορία και λίγα λόγια για την εξέλιξη των βακτηρίων ίσως αποβούν χρήσιμα.

Το 1956 λοιπόν από το έδαφος της Ινδίας και της Ινδονησίας απομονώθηκε ένα βακτήριο (Streptomyces orientalis) το οποίο διαπιστώθηκε ότι παράγει ένα άγνωστο ως τα τότε αντιβιοτικό. Το αντιβιοτικό ονομάστηκε βανκομυκίνη και στα χρόνια που ακολούθησαν αποδείχτηκε τόσο αποτελεσματικό κατά των βακτηριακών λοιμώξεων, ώστε αναδείχτηκε ως το ύστατο όπλο για την αντιμετώπιση των περιπτώσεων στις οποίες όλα τα άλλα αντιβιοτικά είχαν αποτύχει. Ώσπου στο τέλος της δεκαετίας του 90 άρχισαν να πληθαίνουν οι αναφορές ότι η βανκομυκίνη, το βιολογικό υπερόπλο κατά του στρεπτόκοκκου και του εντερόκοκκου, έπαψε να δουλεύει! Δεν άργησε μάλιστα να διαπιστωθεί ότι ένα μεγάλο ποσοστό των ασθενών (25% και πλέον, όσων νοσηλεύονται στις εντατικές μονάδες των ΗΠΑ), ήσαν φορείς βακτηρίων που δεν μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με την βανκομυκίνη.

Τι είχε ακριβώς συμβεί; Τα αντιβιοτικά, όπως η βανκομυκίνη, προέρχονται από μικρόβια που τα διαχέουν στο περιβάλλον τους, ώστε να καταπολεμούν τα άλλα μικρόβια-ανταγωνιστές τους. Όταν εισέρχονται στα δεύτερα παρεμποδίζουν τη διεξαγωγή μιας μεταβολικής αντίδρασης που το προϊόν της είναι απαραίτητο για την επιβίωση ή την αναπαραγωγή του μικροβίου. Έτσι όσα μικρόβια δέχονται το αντιβιοτικό που έχει εκκριθεί από τα γειτονικά τους πεθαίνουν ή δεν αναπαράγονται, που πρακτικά είναι το ίδιο πράγμα.

Ελάτε όμως που η Εξέλιξη δεν εφοδιάζει τα βακτήρια μόνο με την ικανότητα να παράγουν αντιβιοτικά, τα εφοδιάζει και με την ικανότητα να ανθίστανται σε αυτά ώστε να ακυρώνουν τη δράση τους.

Πώς συμβαίνει αυτό; Είναι απολύτως προϊόν της τύχης. Αν ληφθεί υπόψη ότι τα βακτήρια διαιρούνται κάθε 20 περίπου λεπτά και συνεπώς αντιγράφουν το γενετικό υλικό τους συχνότατα, είναι πιθανό κατά την αντιγραφή να συμβεί ένα λάθος που θα κάνει ικανό έστω και ένα βακτήριο να ανθίσταται σε ένα αντιβιοτικό, παράγοντας λ.χ. μια ουσία που παρεμποδίζει τη δράση του αντιβιοτικού.

Αν το περιβάλλον του βακτηρίου που εμφάνισε ανθεκτικότητα σε ένα αντιβιοτικό δεν περιέχει το συγκεκριμένο αντιβιοτικό, η γενετική ποικιλομορφία έκανε στο βακτήριο ένα άχρηστο δώρο. Αν όμως το περιβάλλον του βακτηρίου περιέχει το αντιβιοτικό, τότε του έχει δωριστεί η προνομιακή αντίσταση σε ένα φάρμακο που θα σκοτώσει τα περισσότερα από τα γειτονικά του. Ενώ λοιπόν η ανθεκτικότητα λοιπόν στο αντιβιοτικό είναι προϊόν της τύχης, η αξιοποίησή της δεν είναι καθόλου τυχαία, αφού είναι δυνατή μόνον όταν το βακτήριο ζει σε ένα περιβάλλον που περιέχει το αντιβιοτικό. Όπως εύκολα αντιλαμβάνεστε το χαρακτηριστικό: ανθεκτικότητα στο αντιβιοτικό περνάει στην επόμενη γενιά μαζί με τους επιζήσαντες απογόνους του αρχικού βακτηρίου, εν αντιθέσει με το χαρακτηριστικό: ευαισθησία στο αντιβιοτικό, που όλο και φθίνει καθώς όσοι δεν το διαθέτουν δεν επιβιώνουν ή επιβιώνουν λιγότερο. Γρήγορα λοιπόν το μειοψηφικό χαρακτηριστικό της ανθεκτικότητας στο αντιβιοτικό θα καταστεί πλειοψηφικό και όταν πλέον κατακτήσει όλον τον πληθυσμό των βακτηρίων, το πανίσχυρο αντιβιοτικό μας θα γίνει το …. επιδόρπιό τους.

Συμπέρασμα; Η αλόγιστη κατανάλωση αντιβιοτικών προσφέρει στα βακτήρια το κατάλληλο περιβάλλον ώστε να μονιμοποιήσουν και να διαδώσουν στους πληθυσμούς τους την τυχαία ανθεκτικότητα σε αυτά.

Τι λέτε θα υπήρχε αυτή η γνώση αν έλειπε από τη συλλογιστική μας η Εξέλιξη;

Στη μνήμη αυτού στον οποίον οι μαθητές μας οφείλουν τον καλό δάσκαλο που κρύβεται μέσα μας….

Μέσα δεκαετίας του 70. Παρασκευή μεσημέρι στη βιβλιοθήκη μιας από τις έδρες του ΑΠΘ: Ο επιμελητής και οι βοηθοί ετοιμάζονται για την εβδομαδιαία παρουσίαση της προόδου της εργασίας τους, παρόντες όμως και αρκετοί φοιτητές από τα δύο πρώτα (και μοναδικά τότε) έτη του νεόκοπου τμήματος.

Ατμόσφαιρα χαρούμενη και φιλική που τονίζεται από τις αχνιστές κούπες του νες καφέ, τη διακριτική μουσική και τη μισοτελειωμένη παρτίδα σκακιού, πάνω από την οποία σκύβουν, ανταλλάσσοντας πειράγματα οι δύο σκακιστές…

Ξαφνικά η πόρτα ανοίγει και μπαίνει μέσα ο καθηγητής που μας χαιρετά με ένα γρήγορο κλείσιμο του ματιού: Ένας ψηλός άνδρας του οποίου τα άσπρα μαλλιά έρχονταν σε τόση αντίθεση με την ηλικία του, όσο και η επιβλητικότητα της παρουσίας του με την φιλικότητα που ακτινοβολούσε…

Ωστόσο, καμία απότομη διακοπή των συζητήσεων, κανένα βιαστικό κλείσιμο του μαγνητοφώνου, καμία σπουδή να μαζευτούν τα πιόνια, ώστε να αρχίσει επιτέλους η παρουσίαση. Ήταν τελείως φυσικό για μας, τους νεαρούς και ανήσυχους, λόγω εποχής φοιτητές, να μας επιτρέπουν την ελεύθερη χρήση της βιβλιοθήκης τόσο για διάβασμα και υποβολή αποριών, όσο και ως χώρο συνάντησης στο οποίο ζούσαμε, συζητούσαμε, και …ερωτευόμαστε.

Κάποια στιγμή όταν πλέον οι συζητήσεις κόπασαν, τα slides φορτώθηκαν στον προτζέκτορα και αναρτήθηκε η οθόνη, ο πρώτος εισηγητής, ένας από τους βοηθούς του εργαστηρίου πήρε το λόγο.

Η εμπεριστατωμένη παρουσίαση του διακοπτόταν συχνά από τις κοφτές αλλά φιλικές παρατηρήσεις που σημείωνε ο καθηγητής. Όμως η ροή της γινόταν όλο και πλουσιότερη, μια και οι παρεμβάσεις του καθηγητή, ενεθάρρυναν τον βοηθό να ξεδιπλώσει τα επιχειρήματά του και παρακινούσαν τους παριστάμενους να μετάσχουν στη συζήτηση.

Το μυαλό μας δούλευε γοργά για να παρακολουθήσει τα επιχειρήματα που διασταυρώνονταν, και οι γλώσσες λύνονταν καθώς στη συζήτηση, εκτός από τον επιμελητή και τους βοηθούς, δεν αργούσαν (τι ζήλια!) να προστεθούν και οι τολμηρότεροι και περισσότερο μυημένοι δευτεροετείς.

Όταν κάποια στιγμή, ο ομιλητής ολοκλήρωσε την παρουσίασή του, σε μας τους πρωτοετείς -που ακόμη προσπαθούσαμε να ταιριάξουμε τις λέξεις για την ερώτηση που διστάσαμε να υποβάλλουμε-, δεν έμεινε η αίσθηση ενός τέλους, αλλά της προσωρινής διακοπής ενός επιστημονικού γεγονότος, που αποτελέσαμε μέρος του.

Έτσι, καθώς εγκαταλείπαμε την βιβλιοθήκη στην οποία τόσο γενναιόδωρα μυηθήκαμε στο κλίμα της σύγχρονης Βιολογίας, μας παρηγορούσε η ιδέα, ότι ίσως την επόμενη φορά να ήταν η σειρά μας: Ποιος ξέρει ένα βατότερο θέμα, λίγο περισσότερο θάρρος να επέτρεπαν και σε μας να δηλώσουμε την παρουσία μας…

Όταν θα φέρνω στη μνήμη μου τον Κωνσταντίνο Καστρίτση- γιατί αυτός ήταν ο νεαρός καθηγητής της έδρας Γενικής Βιολογίας του ΑΠΘ, δεν θα τον θυμάμαι μόνο για τη γνώση που μας μετέδωσε. Θα τον θυμάμαι κυρίως γιατί μας ενέπνευσε την αγάπη για τη Βιολογία και γιατί μας αξίωσε να γευτούμε λίγο από το κλίμα, εντός του οποίου προοδεύει.

Υδραυλικοί, ηλεκτρολόγοι και γενετικές παρτιτούρες

Κάτι τα  προβλήματα στο δίκτυο του ΟΤΕ που δεν έχουν τέλος, λίγο ο πάκος από τα αδιόρθωτα διαγωνίσματα του τετραμήνου που ψηλώνει με μεγαλύτερο ρυθμό απ΄όσο διορθώνεται, τι άλλο χρειάζεται για να καθυστερήσει και η έκδοση του τελευταίου τεύχους του biology4u, αλλά και συγγραφή ενός σημειώματος στο blog. 

Στο καθυστερημένο λοιπόν σημείωμα μου, σκοπεύω να αναφερθώ σε έναν από τους πιο προκλητικούς  τομείς της  Βιολογίας που  νομίζω ότι θα ενδιέφερε και το μη βιολόγο αναγνώστη, – αν υπάρχει κάτι στο χώρο της σύγχρονης βιολογικής έρευνας, που θα του ήταν αδιάφορο, έτσι όπως η Βιολογία επηρεάζει πλέον και τη ζωή του, αλλά και τις αντιλήψεις του γι΄αυτήν.  Πρόκειται λοιπόν για τη ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης την οποία θα προσπαθήσω να σας περιγράψω καταφεύγοντας σε μια μεταφορά, που όπως όλες, μπορεί να είναι ταυτοχρόνως κατατοπιστική αλλά και παραπλανητική.

Φανταστείτε λοιπόν ότι κατά την κατασκευή του σπιτιού σας, καλέσατε τεχνικούς όλων των ειδικοτήτων (υδραυλικούς, ηλεκτρολόγους, κλπ), που όμως ήλθαν εφοδιασμένοι με το ίδιο γενικό εγχειρίδιο οδηγιών για την κατασκευή της οικοδομής.  Όπως εύκολα μπορείτε να υποθέσετε το έργο δεν μπορεί να εκτελεστεί με επιτυχία, παρά μόνο αν καθένας από τους τεχνικούς αναλάβει να υλοποιήσει, από το σύνολο των οδηγιών του εγχειριδίου, μόνο αυτές που αφορούν στην ειδικότητά του. Δηλαδή ο υδραυλικός θα αδιαφορήσει για τα ηλεκτρολογικά  σχέδια και θα υλοποιήσει τα υδραυλικά, ο ηλεκτρολόγος θα παρακάμψει τα στατικά σχέδια και θα εκτελέσει τα ηλεκτρολογικά κ.ο.κ.

Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με την ανάπτυξη των πολυκύτταρων οργανισμών. Όταν αρχίσατε την ζωή σας ως ένα γονιμοποιημένο ωάριο, περιείχατε στον πυρήνα σας όλες τις απαραίτητες οδηγίες για την κατασκευή σας, μισές από τον πατέρα σας, μισές από τη μητέρα σας. Αυτό λοιπόν το κύτταρο που ήσασταν εσείς, αμέσως μετά τη δημιουργία του άρχισε να διαιρείται, μεταβιβάζοντας με ακρίβεια τις οδηγίες του στα θυγατρικά του. Το ίδιο έκαναν και εκείνα στα θυγατρικά τους κύτταρα και εκείνα στα δικά τους, αλλεπάλληλες φορές, ώστε να φιαχτεί ένα σύνολο από  10 τρισεκατομμύρια κύτταρα, δηλαδή εσείς στην αναγνωρίσιμη μορφή σας.

Αυτά όμως τα κύτταρα, παρά το ότι περιέχουν τις ίδιες οδηγίες με το αρχικό κύτταρο από το οποίο προήλθαν και συνεπώς και μεταξύ τους, δεν είναι ίδια, ούτε στη μορφή, ούτε στη λειτουργία: Άλλα είναι επιμήκη και μπορούν να συστέλλωνται ή να χαλαρώνουν, ώστε να οικοδομούν τους μυς σας (μυϊκά). Άλλα είναι πεπλατυσμένα, ώστε να μπορούν να καλύπτουν τις εσωτερικές ή εξωτερικές επιφάνειες του σώματός σας (επιθηλιακά). Άλλα μπορούν να αλλάζουν σχήματα, ώστε να μετακινούνται, να καταδιώκουν και να εγκολπώνουν τους μικροβιακούς εισβολείς που απειλούν την υγεία σας (φαγοκύτταρα) κ.λ.π. Τελικώς τα  10 τρισεκατομμύρια κύτταρα ομαδοποιούνται σε  περισσότερα από 300 διαφορετικά είδη που αν και μοιράζονται το σύνολο των οδηγιών-γονιδίων,  για την κατασκευή σας, διαφέρουν και στη μορφή και τη λειτουργία.

Πώς έγινε αυτό; Πώς ένα νευρικό κύτταρο, παρά το ότι περιέχει τα γονίδια που είναι απαραίτητα για να κατασκευαστεί και να λειτουργήσει ένα μυϊκό, τα αποσιωπά, ή δεν τα εκφράζει, όπως λέγεται στη γλώσσα της Μοριακής Βιολογίας; Η απάντηση, μέσω της μεταφοράς που κάναμε φαίνεται προφανής: Όπως ο υδραυλικός της οικοδομής σας, πηδάει το κεφάλαιο με τα ηλεκτρολογικά, παρά το ότι το περιέχει το εγχειρίδιό του, έτσι και ένα νευρικό κύτταρο,  εκφράζει  τα γονίδια που αφορούν στην εξειδίκευσή του, παρά το ότι περιέχει το σύνολο των γονιδίων που είναι απαραίτητα για την κατασκευή όλου του οργανισμού σας.

‘Όσο όμως κατατοπιστική φαίνεται η μεταφορά, άλλο τόσο παραπλανητικά μπορεί να λειτουργήσει, καθώς τα κύτταρα δεν ελέγχουν μόνο, αν και  πότε  ένα γονίδιο που περιέχουν θα εκφραστεί. Ελέγχουν επίσης το ρυθμό με τον οποίο  τα γονίδια παράγουν τα προϊόντα τους, και ακόμη το είδος των προϊόντων τους,  γιατί είναι δυνατόν (ναι είναι δυνατόν!!) το ίδιο γονίδιο, ή ίδια δηλαδή εντολή, να υλοποιείται με διαφορετικό τρόπο, σε διαφορετικά κύτταρα.

Φυσικά δεν είναι στους στόχους του σημειώματος η παράθεση των μηχανισμών  με τους οποίους τα κύτταρα είναι ικανά να φέρουν σε πέρας τέτοιες πολύπλοκες ρυθμίσεις ώστε να αποσιωπούν ή να τροποποιούν τη δράση των γονιδίων τους  ανάλογα με την εξειδίκευσή τους, τη φάση ανάπτυξης του οργανισμού, τις μεταβολές του εσωτερικού ή εξωτερικού περιβάλλοντός τους κ.α. Είναι όμως στους στόχους του σημειώματος να δείξει ότι μεταξύ του γονιδίου και του αποτελέσματός του, δεν υπάρχει μια γραμμική σχέση αιτίου-αιτιατού, όπως λανθασμένα μπορεί κανείς να συναγάγει όταν διαβάζει τους εντυπωσιακούς τίτλους για την ανακάλυψη του γονιδίου της μιας ή της άλλης αρρώστιας και ακόμη περισσότερο την ανακάλυψη ενός γονιδίου που αφορά, ακόμη πολυπλοκώτερα γνωρίσματα όπως η ανθρώπινη συμπεριφορά. Αν τα πράγματα ήταν έτσι τότε ο άνθρωπος και η μύγα των οποίων το γενετικό υλικό είναι κατά 60% περίπου όμοιο, θα ήταν και κατά 60% όμοιοι.

Και αν ο υπομονετικός αναγνώστης αναρωτηθεί: “Καλά και τι προσέφερε η  αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος, αν η γνώση των γονιδίων δεν συνεπάγεται αυτόματα και τη γνώση των αποτελεσμάτων τους;” Η απάντηση θα είναι ότι με την ολοκλήρωση της αποκωδικοποίησης του ανθρώπινου γονιδιώματος, μάθαμε την παρτιτούρα στην οποία είναι γραμμένη η μελωδία της ανθρώπινης ζωής. Αυτή θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε πώς καθένα από τα κύτταρα εκτελεστές υλοποιεί, όταν και όπως πρέπει,  τους γενετικούς φθόγγους που έχουν γραφεί γι’ αυτό.